Đất hiếm Việt Nam đón cơ hội lớn từ doanh nghiệp Mỹ, làm sao tránh trở thành “ốc đảo FDI”?

Doanh nghiệp Mỹ tăng nhập khẩu đất hiếm từ Việt Nam: Cơ hội lớn nhưng cần tránh “ốc đảo FDI”

Việc doanh nghiệp Mỹ tăng nhập khẩu đất hiếm từ Việt Nam đang mở ra cơ hội mới cho ngành khoáng sản. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần tận dụng cơ hội này để phát triển công nghiệp chế biến sâu. Mục tiêu là nâng cao giá trị gia tăng, thay vì chỉ cung ứng nguyên liệu cho doanh nghiệp FDI.

Cơ hội để đất hiếm Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu

Thỏa thuận mới mở ra triển vọng xuất khẩu

Chưa đầy hai tuần sau khi thỏa thuận giữa Evolution Metals & Technologies Corp (EM&T) của Mỹ và SRE Vietnam được công bố, lô hàng 5 tấn kim loại đất hiếm NdPr đã được giao tới đối tác.

EM&T đặt mục tiêu nâng sản lượng nam châm đất hiếm lên khoảng 10.000 tấn mỗi năm. Điều này đồng nghĩa nhu cầu nhập khẩu NdPr từ Việt Nam có thể tiếp tục tăng trong thời gian tới.

Việt Nam cần hướng tới giá trị gia tăng cao

Theo TS Phan Thanh Chung, giảng viên Đại học RMIT Việt Nam, quy định hiện nay là hướng đi phù hợp. Việt Nam chỉ cho phép xuất khẩu đất hiếm đã tinh chế trên 90%.

Tuy nhiên, đây chỉ nên là điều kiện tối thiểu. Mục tiêu cuối cùng vẫn là phát triển các công đoạn có giá trị cao hơn.

Ông cho rằng Việt Nam cần đẩy mạnh luyện kim, sản xuất hợp kim, nam châm và nghiên cứu công nghệ. Việc cấp phép cũng cần minh bạch. Các tiêu chí phải dựa trên năng lực công nghệ, tài chính và tiêu chuẩn môi trường.

Phát triển chuỗi giá trị thay vì chỉ tăng sản lượng

Theo chuyên gia, chiến lược phát triển đất hiếm cần dựa trên dữ liệu địa chất minh bạch. Tiêu chuẩn môi trường cũng phải được siết chặt. Đồng thời, Việt Nam cần phát triển mạnh công nghiệp hạ nguồn.

Ông nhận định thỏa thuận giữa EM&T và SRE Vietnam là tín hiệu tích cực. Điều này cho thấy Việt Nam đang từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu.

Tránh để các dự án FDI trở thành “ốc đảo”

FDI chỉ tạo giá trị khi gắn với doanh nghiệp trong nước

Theo TS Vũ Thị Hồng Nhung, giảng viên Đại học RMIT Việt Nam, hợp tác với doanh nghiệp FDI chỉ mang lại hiệu quả lâu dài khi có liên kết với doanh nghiệp trong nước.

Nếu doanh nghiệp nước ngoài chỉ nhập công nghệ rồi xuất khẩu toàn bộ sản phẩm, giá trị lan tỏa sẽ rất hạn chế. Khi đó, dự án có nguy cơ trở thành một “ốc đảo FDI”. Doanh thu xuất khẩu tăng nhưng chuyển giao công nghệ lại rất ít.

Cần gắn ưu đãi với chuyển giao công nghệ

Chuyên gia đề xuất các ưu đãi về thuế, đất đai và hạ tầng cần gắn với kết quả cụ thể.

Các tiêu chí gồm đào tạo kỹ sư và phát triển doanh nghiệp Việt Nam. Đồng thời, doanh nghiệp cần tăng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D). Tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước cũng cần được nâng lên.

Doanh nghiệp FDI nên hợp tác với trường đại học, viện nghiên cứu và phòng thí nghiệm trong nước. Đây là nền tảng để xây dựng hệ sinh thái công nghiệp đất hiếm.

Việt Nam cần làm chủ công nghệ và đa dạng hóa đối tác

Xây dựng nền tảng cho ngành đất hiếm

Các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần hoàn thiện dữ liệu địa chất. Hệ thống truy xuất nguồn gốc cũng cần được xây dựng đồng bộ. Tiêu chuẩn môi trường phải được áp dụng nghiêm ngặt.

Song song với đó, Việt Nam cần nâng cao năng lực đánh giá công nghệ. Khả năng đàm phán với nhà đầu tư cũng cần được cải thiện.

Việc xây dựng cơ chế điều phối liên ngành rất cần thiết. Bản đồ chuỗi giá trị quốc gia sẽ giúp xác định rõ các công đoạn chiến lược.

Không phụ thuộc vào một đối tác duy nhất

TS Vũ Thị Hồng Nhung khuyến nghị Việt Nam áp dụng mô hình “danh mục đối tác”. Theo đó, mỗi công đoạn trong chuỗi giá trị sẽ lựa chọn đối tác phù hợp. Cách làm này giúp tận dụng thế mạnh công nghệ của từng quốc gia.

Bà nhấn mạnh tự chủ công nghệ không có nghĩa phải làm toàn bộ chuỗi sản xuất ngay. Mục tiêu thực tế là xây dựng đội ngũ đủ năng lực tiếp nhận công nghệ. Đồng thời, Việt Nam cần từng bước làm chủ các khâu quan trọng.

Việt Nam cũng cần tránh khai thác quá nhanh khi năng lực chế biến sâu chưa hoàn thiện. Thị trường đầu ra cũng phải đủ ổn định.

Việc phát triển ngành đất hiếm cần dựa trên trữ lượng đã được kiểm chứng. Đồng thời, phải bảo đảm hiệu quả kinh tế và phù hợp với chiến lược dài hạn.

Thuỳ Dương
Môi Trường Đầu Tư