“Tôi biết có gì đó không ổn, nhưng vẫn tiếp tục nghe.” Đó là lời kể xuất hiện trong rất nhiều vụ lừa đảo trực tuyến. Điều đáng chú ý là nhiều nạn nhân không mất tiền vì lòng tham. Họ cũng không hoàn toàn tin tưởng đối phương.
Mọi chuyện thường bắt đầu rất đơn giản. Chỉ vì ngại cúp máy, ngại từ chối hoặc sợ bị đánh giá là bất lịch sự, họ tiếp tục cuộc trò chuyện thêm vài phút. Chính khoảng thời gian ngắn đó đôi khi đủ để kịch bản thao túng tâm lý phát huy tác dụng.
Vì sao nhiều người khó nói lời từ chối?
Con người được dạy cách cư xử lịch sự từ khi còn nhỏ. Việc ngắt lời người khác thường bị xem là thiếu tôn trọng. Điều này tạo nên một phản xạ xã hội rất phổ biến.
Theo nghiên cứu của Đại học Stanford về hành vi xã hội, hơn 70% người tham gia khảo sát cho biết họ cảm thấy không thoải mái khi phải từ chối trực tiếp một yêu cầu từ người lạ. Tỷ lệ này còn cao hơn trong các cuộc gọi điện thoại hoặc môi trường công việc.
Các đối tượng lừa đảo hiểu rất rõ điểm yếu này. Chúng biết chỉ cần giữ nạn nhân trong cuộc trò chuyện đủ lâu thì khả năng thuyết phục sẽ tăng lên. Vì vậy, mục tiêu đầu tiên thường không phải lấy tiền. Chúng chỉ cần khiến nạn nhân tiếp tục lắng nghe. Đó là lý do nhiều cuộc gọi lừa đảo luôn bắt đầu bằng giọng điệu lịch sự và chuyên nghiệp.
Chiếc bẫy được xây dựng ngay từ những phút đầu
Trong phần lớn kịch bản, đối tượng sẽ tự giới thiệu là nhân viên ngân hàng, đơn vị giao hàng hoặc cơ quan chức năng. Danh xưng này tạo cảm giác cuộc gọi mang tính chính thức. Vì vậy, người nghe thường khó kết thúc ngay lập tức.
Theo báo cáo Internet Crime Report của FBI năm 2024, thiệt hại do tội phạm mạng gây ra đã vượt 16 tỷ USD trên toàn cầu. Nhiều vụ việc bắt đầu từ những cuộc gọi hoặc tin nhắn tưởng như vô hại.
Sau vài phút trò chuyện, đối tượng bắt đầu đưa ra thông tin gây lo lắng. Đó có thể là giao dịch bất thường, tài khoản bị khóa hoặc hồ sơ cần xác minh khẩn cấp. Khi áp lực tâm lý xuất hiện, khả năng đánh giá rủi ro của nạn nhân thường giảm đáng kể.
Các nghiên cứu về tâm lý học nhận thức cho thấy con người dễ đưa ra quyết định cảm tính hơn khi căng thẳng. Đây chính là thời điểm các đối tượng lừa đảo bắt đầu dẫn dắt hành vi.
Áp lực xã hội mạnh hơn chúng ta nghĩ
Nhiều người tin rằng họ sẽ nhận ra lừa đảo ngay lập tức. Thực tế lại hoàn toàn khác. Các thí nghiệm nổi tiếng về tâm lý xã hội đã nhiều lần chứng minh con người thường hành động theo áp lực tình huống nhiều hơn họ tưởng.
Một nghiên cứu đăng trên Journal of Consumer Research cho thấy tỷ lệ đồng ý thực hiện yêu cầu tăng đáng kể khi người tham gia đã dành thời gian tương tác trước đó. Hiệu ứng này được gọi là commitment effect. Khi đã đầu tư thời gian vào một cuộc trò chuyện, con người có xu hướng tiếp tục thay vì dừng lại giữa chừng.
Các đối tượng lừa đảo tận dụng chính nguyên tắc này. Chúng khiến nạn nhân trả lời nhiều câu hỏi nhỏ trước. Sau đó mới đưa ra yêu cầu quan trọng hơn. Mỗi lần đồng ý sẽ làm giảm khả năng từ chối ở bước tiếp theo. Đó là lý do nhiều người vẫn tiếp tục hợp tác dù trong lòng đã xuất hiện nghi ngờ.
Những dấu hiệu cần nhận biết sớm
Một tín hiệu đáng chú ý là cảm giác bị thúc ép duy trì cuộc trò chuyện. Nếu đối phương liên tục yêu cầu nghe hết, không cúp máy hoặc không liên hệ qua kênh khác, bạn nên nâng cao cảnh giác.
Theo báo cáo Data Breach Investigations Report của Verizon, khoảng 68% sự cố bảo mật có liên quan đến yếu tố con người. Điều này cho thấy thao túng tâm lý vẫn hiệu quả hơn nhiều so với các cuộc tấn công công nghệ phức tạp.
Các chuyên gia an ninh mạng khuyến nghị người dùng nên xem việc kết thúc một cuộc gọi đáng ngờ là biện pháp bảo mật bình thường. Không có tổ chức hợp pháp nào yêu cầu khách hàng phải giữ máy liên tục để xử lý vấn đề khẩn cấp. Trong nhiều trường hợp, hành động an toàn nhất chỉ đơn giản là cúp máy.
Làm thế nào để vượt qua cảm giác ngại từ chối?
Bước đầu tiên là thay đổi cách nhìn nhận. Cúp máy khi cảm thấy nghi ngờ không phải là hành vi bất lịch sự. Đó là quyền tự bảo vệ bản thân trong môi trường số.
Nhiều chuyên gia tâm lý khuyến nghị nên chuẩn bị sẵn một câu từ chối ngắn gọn. Ví dụ: “Tôi sẽ liên hệ lại qua tổng đài chính thức.” Câu nói này giúp người dùng thoát khỏi áp lực phải tiếp tục cuộc trò chuyện.
Theo Microsoft, xác thực đa lớp có thể ngăn chặn hơn 99% các cuộc tấn công đánh cắp tài khoản. Tuy nhiên, công nghệ sẽ không phát huy hiệu quả nếu người dùng bị thao túng tâm lý ngay từ đầu. Khả năng nói “không” đúng lúc đôi khi còn quan trọng hơn bất kỳ phần mềm bảo mật nào.
Nhiều vụ lừa đảo không bắt đầu từ lòng tham. Chúng bắt đầu từ sự lịch sự. Chỉ vì ngại cúp máy, ngại từ chối hoặc ngại làm mất lòng người khác, không ít nạn nhân đã bước sâu vào những kịch bản được chuẩn bị sẵn. Trong thế giới số, bảo vệ bản thân không chỉ là bảo vệ mật khẩu hay tài khoản ngân hàng. Đó còn là khả năng dừng lại một cuộc trò chuyện khi trực giác cho thấy điều gì đó không ổn.
Thanh Hậu
Môi Trường Đầu Tư
