“Chúng tôi chỉ là bạn bè trên mạng” Đó là lời giải thích quen thuộc của nhiều nạn nhân sau khi bị lừa tiền. Mọi chuyện thường bắt đầu bằng những cuộc trò chuyện rất bình thường. Hai người kết nối qua mạng xã hội rồi chia sẻ về cuộc sống hằng ngày. Theo Global Anti-Scam Alliance (GASA), hơn 42% nạn nhân lừa đảo trực tuyến cho biết họ từng xây dựng mối quan hệ tin cậy với đối tượng trước khi phát sinh giao dịch tài chính, cho thấy niềm tin đang trở thành công cụ được khai thác ngày càng hiệu quả trong môi trường số.
Khi tình bạn trở thành công cụ thao túng
Khác với romance scam thường dựa trên yếu tố tình cảm. Hình thức này tập trung vào việc xây dựng tình bạn trực tuyến. Kẻ gian không đề cập đến tiền bạc ngay từ đầu. Chúng dành nhiều tuần hoặc nhiều tháng để tạo cảm giác thân thuộc và đáng tin cậy.
Theo các chuyên gia thuộc FBI Internet Crime Complaint Center (IC3), nhiều đối tượng duy trì liên lạc từ 3 đến 12 tháng trước khi đưa ra đề nghị tài chính đầu tiên. Khoảng thời gian dài này giúp nạn nhân hình thành cảm giác quen biết thật sự. Chính điều đó khiến nhiều người không còn nhìn thấy các dấu hiệu cảnh báo.
Facebook, Instagram, Telegram và Discord là những nền tảng thường xuất hiện trong các kịch bản như vậy. Một số đối tượng đầu tư rất bài bản vào hồ sơ cá nhân. Chúng đăng tải nội dung đều đặn trong nhiều tháng hoặc nhiều năm. Mục tiêu là tạo cảm giác đây là một người thật với cuộc sống hoàn toàn bình thường.
Khoảnh khắc niềm tin bị biến thành tiền
Sau khi xây dựng đủ sự thân thiết, đối tượng bắt đầu chia sẻ về các cơ hội tài chính. Đó có thể là đầu tư tiền số, thương mại điện tử hoặc một dự án được quảng bá là lợi nhuận cao. Vì lời đề nghị đến từ một người quen thuộc, mức độ nghi ngờ của nạn nhân thường thấp hơn rất nhiều so với người lạ.
Theo FBI IC3, người dân Mỹ đã thiệt hại hơn 5,6 tỷ USD trong năm 2024 vì các hình thức lừa đảo đầu tư trực tuyến và thao túng xã hội. Nhiều vụ việc bắt nguồn từ các mối quan hệ được xây dựng qua mạng xã hội. Đây là một trong những nhóm tội phạm mạng gây thiệt hại lớn nhất hiện nay.
Điều đáng chú ý là phần lớn nạn nhân không chuyển tiền ngay lần đầu tiên. Họ thường trải qua hàng chục hoặc hàng trăm cuộc trò chuyện tích cực trước đó. Chính quá trình tích lũy niềm tin mới là công cụ thao túng hiệu quả nhất. Khi quyết định chuyển tiền được đưa ra, nạn nhân thường tin rằng mình đang giúp đỡ một người bạn.
Vì sao bộ não dễ mắc bẫy kiểu lừa đảo này?
Con người có xu hướng tin tưởng những người xuất hiện thường xuyên trong cuộc sống. Đây là một cơ chế tâm lý đã được nghiên cứu rộng rãi. Khi tần suất tương tác tăng lên, cảm giác quen thuộc cũng tăng theo. Não bộ thường đánh đồng sự quen thuộc với mức độ an toàn cao hơn.
Theo nghiên cứu của Đại học Stanford về hành vi xã hội trực tuyến, mức độ tin tưởng có thể tăng hơn 60% khi hai người duy trì tương tác thường xuyên trong thời gian dài. Các đối tượng lừa đảo hiểu rất rõ nguyên tắc này. Chúng kiên nhẫn đầu tư thời gian để xây dựng mối quan hệ thay vì tìm kiếm lợi ích ngay lập tức.
Verizon Data Breach Investigations Report cũng cho thấy 68% các vụ tấn công mạng có liên quan đến yếu tố con người, bao gồm thao túng tâm lý và lừa đảo xã hội. Điều đó cho thấy công nghệ không phải công cụ duy nhất. Trong nhiều trường hợp, chính cảm xúc mới là điểm yếu lớn nhất bị khai thác.
Làm thế nào để tránh trở thành nạn nhân?
Một nguyên tắc quan trọng là tách biệt cảm xúc và quyết định tài chính. Dù mối quan hệ trực tuyến kéo dài bao lâu, mọi đề nghị liên quan đến đầu tư hoặc chuyển tiền đều cần được kiểm chứng độc lập. Đây là bước giúp giảm đáng kể nguy cơ bị thao túng.
Người dùng cũng nên thận trọng với những câu chuyện mang tính khẩn cấp hoặc hứa hẹn lợi nhuận cao. Theo khảo sát của Microsoft, gần 71% người dùng từng tiếp xúc với ít nhất một hình thức lừa đảo xã hội trong vòng 12 tháng gần nhất. Điều này cho thấy bất kỳ ai cũng có thể trở thành mục tiêu.
Nếu một người bạn online liên tục hướng cuộc trò chuyện về tiền bạc, đầu tư hoặc cơ hội kiếm tiền, đó là dấu hiệu cần cảnh giác. Một mối quan hệ chân thành không cần phải được chứng minh bằng các khoản chuyển tiền hoặc quyết định tài chính vội vàng.
Không phải mọi người bạn trên mạng đều có ý đồ xấu. Tuy nhiên, niềm tin luôn là tài sản có giá trị rất lớn. Khi thiệt hại toàn cầu từ lừa đảo trực tuyến đã vượt 1.000 tỷ USD mỗi năm và ngày càng nhiều vụ việc bắt nguồn từ các mối quan hệ trực tuyến, sự thận trọng không phải là nghi ngờ người khác. Đó là cách bảo vệ bản thân trước những kịch bản được xây dựng đủ lâu để trông giống một tình bạn thật.
Thanh Hậu
Môi Trường Đầu Tư
