Những vụ lừa đảo trực tuyến đang tăng rất nhanh. Nhiều nạn nhân mất sạch tiền chỉ trong vài giờ. Không ít người vẫn tiếp tục chuyển khoản sau lần bị lừa đầu tiên. Theo Bộ Công an, thiệt hại từ lừa đảo mạng tại Việt Nam năm 2024 đã vượt 18.900 tỷ đồng, với hàng chục nghìn vụ việc được ghi nhận trên cả nước. Điều đáng chú ý nằm ở phản ứng sau cú sốc đầu tiên. Thay vì dừng lại, nhiều người lại tiếp tục nạp tiền để “gỡ vốn”. Chính tâm lý này đã kéo họ vào vòng xoáy mất kiểm soát.
Khi nạn nhân không còn nghĩ mình đang bị lừa
Nhiều vụ scam không kết thúc sau lần chuyển khoản đầu tiên. Kẻ lừa đảo thường tạo hy vọng cho nạn nhân ngay sau khi họ mất tiền. Chúng liên tục hứa hoàn tiền nếu tiếp tục xác minh hoặc nâng cấp tài khoản. Cơ chế này xuất hiện phổ biến trong các mô hình đầu tư giả và tuyển cộng tác viên online.
Theo báo cáo của Interpol, hơn 60% nạn nhân lừa đảo tài chính tại Đông Nam Á từng chuyển tiền nhiều hơn một lần. Con số này đặc biệt cao tại Việt Nam, Thái Lan và Philippines. Sau khoản lỗ đầu tiên, não bộ thường chuyển sang trạng thái muốn cứu vãn thiệt hại thay vì đánh giá rủi ro mới một cách tỉnh táo. Đó là lúc quyết định tài chính bị cảm xúc chi phối mạnh nhất.
Hiệu ứng này được gọi là “sunk cost fallacy”. Người ta khó từ bỏ khi đã đầu tư quá nhiều tiền bạc hoặc cảm xúc. Một nạn nhân mất 20 triệu đồng thường dễ chấp nhận nạp thêm 5 triệu đồng để “lấy lại” số cũ hơn là chấp nhận mất trắng. Chính niềm tin rằng chỉ cần thêm một bước nữa sẽ thoát được khiến nhiều người tiếp tục sa lầy.
Cơ chế thao túng tâm lý phía sau các vụ scam
Các nhóm lừa đảo hiện nay hoạt động rất bài bản. Chúng không chỉ đánh vào lòng tham đơn thuần. Nhiều đường dây còn nghiên cứu kỹ hành vi tâm lý của nạn nhân trước khi thao túng. Điều này khiến quá trình “gỡ vốn” trở nên cực kỳ nguy hiểm.
Theo Federal Bureau of Investigation, riêng năm 2024, người Mỹ thiệt hại hơn 12,5 tỷ USD vì tội phạm mạng. Trong đó, các vụ đầu tư giả chiếm gần 50% tổng số tiền mất mát được báo cáo chính thức. Nhiều nạn nhân cho biết họ từng nghi ngờ, nhưng vẫn tiếp tục chuyển tiền vì sợ mất cơ hội cuối cùng để thu hồi vốn. Tâm lý sợ mất thêm thường mạnh hơn lý trí muốn dừng lại.
Những kẻ lừa đảo cũng tạo cảm giác cấp bách liên tục. Chúng đặt thời hạn vài phút cho mỗi giao dịch. Chúng giả danh nhân viên ngân hàng hoặc chuyên viên hỗ trợ kỹ thuật. Một số vụ tại TP.HCM và Hà Nội còn sử dụng deepfake để giả giọng người quen nhằm tăng độ tin cậy. Khi bị đặt vào trạng thái căng thẳng kéo dài, nạn nhân rất khó đưa ra quyết định tỉnh táo.
Nghiên cứu của University of Cambridge cho thấy não bộ con người có xu hướng đánh giá thấp nguy cơ khi đang cố sửa sai cho một quyết định cũ. Điều này lý giải vì sao nhiều người vẫn tiếp tục vay nóng hoặc cầm cố tài sản sau khi đã mất tiền trước đó. Họ không còn hành động vì lợi nhuận. Họ hành động để giảm cảm giác thất bại.
Vì sao nhiều nạn nhân im lặng sau khi mất tiền
Sự xấu hổ khiến nhiều người không dám cầu cứu sớm. Không ít nạn nhân lo sợ bị đánh giá là nhẹ dạ hoặc tham lam. Điều này vô tình tạo thêm thời gian cho các đối tượng tiếp tục thao túng. Nhiều vụ việc chỉ được phát hiện khi số tiền thất thoát đã vượt hàng trăm triệu đồng.
Theo khảo sát của Global Anti-Scam Alliance, gần 42% nạn nhân scam tại châu Á không báo cáo vụ việc cho cơ quan chức năng. Tại Việt Nam, nhiều chuyên gia an ninh mạng nhận định tỷ lệ thực tế có thể còn cao hơn nhiều. Khoảng trống này khiến các đường dây lừa đảo tiếp tục hoạt động mà không bị phát hiện kịp thời. Đồng thời, nó cũng khiến nhiều người khác dễ trở thành nạn nhân mới.
Một số nạn nhân còn rơi vào trạng thái tự cô lập. Họ né tránh gia đình và bạn bè sau cú sốc tài chính. Áp lực tâm lý kéo dài có thể dẫn đến mất ngủ hoặc trầm cảm nhẹ. Trong nhiều trường hợp, tổn thất tinh thần còn lớn hơn số tiền đã mất. Đó là lý do các chuyên gia luôn khuyến nghị cần dừng chuyển tiền ngay khi xuất hiện dấu hiệu bất thường.
Muốn thoát khỏi vòng xoáy “càng mất càng nạp”, điều đầu tiên là chấp nhận khoản lỗ đã xảy ra. Đây là bước khó nhất với phần lớn nạn nhân. Tuy nhiên, việc tiếp tục nuôi hy vọng sai chỗ thường chỉ khiến thiệt hại lớn hơn. Khi các mô hình lừa đảo ngày càng tinh vi, khả năng kiểm soát cảm xúc sẽ trở thành lớp phòng vệ quan trọng không kém công nghệ bảo mật.
Thanh Hậu
Môi Trường Đầu Tư
