“Tôi cũng từng mất tiền như bạn.” “Tôi cũng từng thất nghiệp.” “Tôi cũng từng gặp vấn đề tương tự.” Những câu nói này xuất hiện rất thường xuyên trên mạng xã hội. Trong nhiều trường hợp, đó là sự chia sẻ chân thành. Tuy nhiên, không ít đối tượng lừa đảo trực tuyến đang lợi dụng chính chiến thuật này để tiếp cận nạn nhân. Họ cố tình tạo cảm giác đồng cảnh ngộ để xây dựng lòng tin. Khi cảm thấy đối phương giống mình, con người thường hạ thấp cảnh giác. Đây là một cơ chế tâm lý đã được nghiên cứu rộng rãi và ngày càng bị khai thác trong các chiến dịch lừa đảo trực tuyến.
Vì sao con người dễ tin người có cùng hoàn cảnh?
Con người có xu hướng cảm thấy an toàn hơn với những người giống mình. Sự tương đồng tạo ra cảm giác quen thuộc và gần gũi. Quá trình này thường diễn ra một cách tự nhiên trong giao tiếp hằng ngày.
Trong tâm lý học, hiện tượng này được gọi là Similarity Bias. Nhiều nghiên cứu cho thấy con người thường đánh giá cao lời khuyên từ những người có cùng độ tuổi, nghề nghiệp hoặc trải nghiệm sống. Theo nghiên cứu của American Psychological Association, mức độ tin tưởng có thể tăng đáng kể khi người đối diện được nhận thức là có nhiều điểm tương đồng với bản thân.
Vì vậy, một người tự nhận từng là sinh viên, nhà đầu tư hoặc người khởi nghiệp giống nạn nhân thường dễ tạo dựng niềm tin hơn. Họ tạo cảm giác rằng mình thực sự hiểu những khó khăn mà đối phương đang trải qua. Đây cũng là nền tảng của nhiều kịch bản social engineering hiện nay.
Kẻ lừa đảo xây dựng sự tương đồng như thế nào?
Mạng xã hội cung cấp lượng thông tin khổng lồ về người dùng. Chỉ cần vài phút xem hồ sơ công khai, đối tượng có thể biết nghề nghiệp, sở thích và các mối quan tâm chính của nạn nhân. AI còn giúp quá trình thu thập và phân tích những dữ liệu này diễn ra nhanh hơn nhiều lần.
Theo báo cáo của Proofpoint, các cuộc tấn công social engineering ngày càng được cá nhân hóa. Thay vì phát tán hàng loạt, kẻ gian dành nhiều thời gian nghiên cứu từng mục tiêu trước khi tiếp cận.
Một người đang tìm việc có thể nhận được tin nhắn từ người tự nhận từng thất nghiệp. Sau đó, người này sẽ kể về cơ hội mà họ vừa tìm được. Một nhà đầu tư mới cũng có thể gặp người tuyên bố từng trải qua những thất bại giống mình trước khi thành công. Càng nhiều điểm chung được tạo ra, mức độ tin tưởng càng tăng lên.
Khi sự đồng cảm trở thành công cụ thao túng
Điểm nguy hiểm của chiến thuật này nằm ở cảm xúc. Nạn nhân thường không nghĩ mình đang bị bán hàng hay thuyết phục. Họ tin rằng mình chỉ đang nhận lời khuyên từ một người thực sự hiểu hoàn cảnh của mình.
Theo nghiên cứu từ Harvard University, các quyết định dựa trên sự đồng cảm thường được đưa ra nhanh hơn. Trong khi đó, những quyết định dựa trên phân tích lý trí thường cần nhiều thời gian hơn. Chính vì vậy, nhiều đối tượng cố gắng xây dựng kết nối cảm xúc trước khi nhắc đến đầu tư, chuyển tiền hoặc các cơ hội tài chính.
Báo cáo của Federal Trade Commission cho thấy người tiêu dùng Mỹ đã thiệt hại hơn 12,5 tỷ USD do gian lận trong năm 2024. Một phần đáng kể đến từ các hình thức social engineering khai thác niềm tin và cảm xúc cá nhân.
Điều đáng chú ý là nhiều nạn nhân không bị thuyết phục ngay từ lần trò chuyện đầu tiên. Thay vào đó, họ có thể dành nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng để trò chuyện với đối tượng. Chỉ khi lòng tin được xây dựng đủ lớn, lời đề nghị tài chính mới xuất hiện.
Làm thế nào để tránh rơi vào bẫy Similarity Bias?
Sự tương đồng không phải là bằng chứng của sự đáng tin cậy. Một người có cùng nghề nghiệp hoặc hoàn cảnh vẫn có thể đưa ra thông tin sai lệch. Đây là nguyên tắc đầu tiên cần ghi nhớ.
Các chuyên gia an ninh mạng khuyến nghị người dùng nên kiểm chứng mọi quyết định liên quan đến tiền bạc bằng nhiều nguồn độc lập. Một lời khuyên nghe có vẻ chân thành không nên trở thành căn cứ duy nhất cho các quyết định tài chính quan trọng.
Người dùng cũng cần cẩn trọng với những mối quan hệ trực tuyến phát triển quá nhanh. Nếu cuộc trò chuyện liên tục xoay quanh đầu tư, chuyển tiền hoặc các cơ hội đặc biệt, hãy nâng cao cảnh giác. Đó có thể là dấu hiệu của một chiến dịch thao túng đã được chuẩn bị từ trước.
Con người kết nối với nhau thông qua những điểm tương đồng. Đây là một đặc điểm tích cực giúp xây dựng cộng đồng và các mối quan hệ xã hội. Tuy nhiên, trong môi trường số, sự tương đồng cũng có thể bị lợi dụng để tạo dựng lòng tin giả tạo. Khi ai đó nói rằng họ từng trải qua hoàn cảnh giống bạn, điều đó có thể là sự thật. Dù vậy, trước mọi quyết định tài chính, hãy kiểm chứng thông tin bằng lý trí. Đừng chỉ dựa vào cảm giác đồng cảm.
Thanh Hậu
Môi Trường Đầu Tư
