Một người tự xưng là chuyên gia đầu tư. Một tài khoản giới thiệu là cố vấn tài chính nhiều năm kinh nghiệm. Một cuộc gọi đến từ người nhận mình là chuyên viên hỗ trợ cấp cao. Chỉ vài danh xưng đơn giản cũng đủ khiến nhiều người thay đổi cách đánh giá thông tin.
Trong môi trường số, niềm tin không còn được xây dựng chủ yếu bằng những lần gặp gỡ trực tiếp. Thay vào đó, nó hình thành qua hình ảnh, hồ sơ cá nhân và những chức danh nghe có vẻ đáng tin cậy. Đây cũng là điểm yếu tâm lý mà nhiều đối tượng lừa đảo đang khai thác ngày càng hiệu quả.
Vì sao con người dễ tin vào người có chuyên môn?
Con người có xu hướng tin tưởng những người được xem là có thẩm quyền. Hiện tượng này được các nhà tâm lý học gọi là Authority Bias. Đây là một trong những thiên kiến nhận thức phổ biến nhất. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến cách chúng ta đánh giá lời khuyên và đưa ra quyết định hằng ngày.
Nhà tâm lý học Stanley Milgram từng thực hiện một nghiên cứu nổi tiếng về sự phục tùng quyền lực. Kết quả cho thấy khoảng 65% người tham gia vẫn làm theo chỉ dẫn của người được xem là có thẩm quyền. Điều này xảy ra ngay cả khi họ cảm thấy những chỉ dẫn đó không hoàn toàn đúng. Nhiều nghiên cứu sau này cũng ghi nhận kết quả tương tự trong các bối cảnh khác nhau.
Trên Internet, việc tạo dựng hình ảnh chuyên gia chưa bao giờ dễ như hiện nay. Chỉ cần vài bài đăng chuyên môn, một hồ sơ LinkedIn được đầu tư và một số hình ảnh chuyên nghiệp, bất kỳ ai cũng có thể xây dựng hình tượng đáng tin cậy. Điều đó khiến người dùng ngày càng khó phân biệt giữa chuyên gia thật và người chỉ đang đóng vai chuyên gia.
Danh xưng được sử dụng như thế nào trong các vụ lừa đảo?
Nhiều vụ lừa đảo hiện đại không bắt đầu bằng lời đề nghị chuyển tiền. Thay vào đó, chúng bắt đầu bằng việc xây dựng uy tín. Đối tượng thường giới thiệu bản thân là chuyên gia đầu tư, cố vấn tài chính hoặc chuyên viên hỗ trợ cấp cao. Mục tiêu là tạo cảm giác họ có kiến thức vượt trội và đáng được tin tưởng.
Theo báo cáo của FBI Internet Crime Complaint Center (IC3), các vụ lừa đảo đầu tư trực tuyến đã gây thiệt hại hơn 6,5 tỷ USD trong năm 2024. Không ít vụ việc liên quan đến những đối tượng tự nhận là chuyên gia tài chính hoặc nhà đầu tư giàu kinh nghiệm. Đây cũng là nhóm lừa đảo gây thiệt hại lớn nhất trong báo cáo thường niên.
Một số đối tượng còn sử dụng hình ảnh văn phòng sang trọng, chứng chỉ giả hoặc xuất hiện trên mạng xã hội với vai trò diễn giả và cố vấn. Những yếu tố này tạo ra hiệu ứng tâm lý rất mạnh. Nạn nhân thường tin vào hình ảnh chuyên môn trước khi kiểm tra tính xác thực của thông tin.
Internet đang làm Authority Bias mạnh hơn ra sao?
Trước đây, việc xác minh chuyên môn tương đối dễ dàng. Người dùng có thể kiểm tra nơi làm việc hoặc gặp trực tiếp người tư vấn. Ngày nay, phần lớn tương tác diễn ra trên môi trường số. Vì vậy, việc đánh giá mức độ đáng tin của một cá nhân cũng trở nên khó khăn hơn.
Theo Edelman Trust Barometer 2025, khoảng 61% người dùng cho biết họ có xu hướng tin tưởng nội dung do người được xem là chuyên gia chia sẻ. Tỷ lệ này cao hơn đáng kể so với nội dung từ người dùng thông thường. Đây là lý do các đối tượng lừa đảo luôn cố gắng xây dựng hình ảnh chuyên môn trước khi tiếp cận nạn nhân.
Sự phát triển của AI đang khiến vấn đề trở nên phức tạp hơn. Công nghệ hiện nay có thể tạo ảnh chân dung, video và hồ sơ cá nhân rất thuyết phục. Theo Deloitte, hơn 70% lãnh đạo doanh nghiệp tin rằng deepfake và danh tính số giả mạo sẽ trở thành rủi ro lớn trong hoạt động xác minh thông tin. Khi hình ảnh ngày càng dễ làm giả, danh xưng chuyên môn cũng càng dễ bị lợi dụng.
Làm thế nào để tránh bị thao túng bởi danh xưng?
Điều đầu tiên cần ghi nhớ là chức danh không phải bằng chứng. Một người tự nhận là chuyên gia không đồng nghĩa với việc họ thực sự có năng lực hoặc đang đưa ra lời khuyên đúng đắn. Mọi thông tin liên quan đến đầu tư, tài chính hay chuyển tiền đều cần được kiểm chứng độc lập.
Người dùng nên đánh giá dựa trên dữ liệu thay vì hình ảnh cá nhân. Thành tích có thể xác minh, giấy phép hành nghề hoặc tổ chức quản lý chuyên môn thường đáng tin cậy hơn những lời giới thiệu trên mạng xã hội. Đây là nguyên tắc được nhiều chuyên gia an ninh mạng khuyến nghị.
Ngoài ra, cần đặc biệt cảnh giác khi ai đó sử dụng chuyên môn để tạo áp lực về thời gian. Những câu như “cơ hội chỉ còn hôm nay” hoặc “hãy quyết định ngay” thường xuất hiện trong các kịch bản thao túng tâm lý. Một chuyên gia thực sự hiếm khi yêu cầu người khác đưa ra quyết định tài chính quan trọng trong trạng thái vội vàng.
Không phải mọi chuyên gia trên Internet đều giả mạo. Tuy nhiên, niềm tin chỉ dựa vào danh xưng có thể trở thành một điểm yếu nguy hiểm. Thiệt hại từ lừa đảo trực tuyến trên toàn cầu đã vượt 1.000 tỷ USD mỗi năm. Trong bối cảnh đó, khả năng kiểm chứng thông tin trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Điều đáng để tin không phải là chức danh xuất hiện trên màn hình, mà là những bằng chứng có thể xác minh phía sau nó.
Thanh Hậu
Môi Trường Đầu Tư
